Nội Dung
Lấy cảm hứng từ Núi Lãng Lãng, bài viết soi chiếu 4 kiểu người trong agency life và cách deadline trở thành công cụ định hình con người hơn cả đam mê.
Có thể sáng bạn là Chồn Vàng, nói như gió trong phòng pitch. Chiều về lại thành Khỉ Đột, cặm cụi sửa file đến sát deadline. Và sau vài mùa campaign, bạn nhận ra mình lại giống Cóc Tinh, thận trọng hơn, ít phản biện hơn, hiểu rằng đôi khi một câu “OK em” là cách an toàn nhất để mọi thứ tiếp tục chạy.
Làm agency, ai cũng bắt đầu với một niềm tin khá đơn giản: mình sẽ tạo ra idea hay, làm campaign khác biệt, và được ghi nhận vì điều đó. Nhưng ở lại đủ lâu, bạn nhận ra công việc không chỉ xoay quanh ý tưởng. Nó còn là chuyện hiểu ai thực sự quyết định, biết lúc nào nên đẩy tới cùng và lúc nào nên dừng lại. Deadline vì thế không chỉ rèn kỹ năng làm việc nhanh hơn, nó dạy bạn cách nói ngắn lại, cách tranh luận vừa đủ, và đôi khi là cách im lặng để dự án còn tiếp tục chạy.
Nếu nhìn từ góc đó, Tiểu yêu quái núi Lãng Lãng không còn là một bộ phim hoạt hình đơn thuần. Núi Lãng Lãng giống một agency thu nhỏ: có hệ thống, có vai diễn, có những luật bất thành văn. Và bốn tiểu yêu trong phim, theo một cách nào đó, chính là bốn phiên bản quen thuộc của chúng ta trong văn phòng sáng tạo.
Bộ phim kể về bốn tiểu yêu sống ở Núi Lãng Lãng – một vùng đất tồn tại trong cái bóng của Tây Du Ký. Họ không phải nhân vật chính, cũng không mang sứ mệnh vĩ đại. Họ chỉ là những sinh vật nhỏ bé, muốn rời khỏi nơi mình thuộc về để tìm một cơ hội khác. Khi giả dạng thầy trò Đường Tăng và bước vào hành trình “thỉnh kinh”, họ dần nhận ra thế giới bên ngoài không vận hành theo logic cổ tích. Ở đó có thứ bậc, có quyền lực, có va chạm và mỗi va chạm đều khiến họ thay đổi.
Nguồn: Phim “Tiểu Yêu Quái Núi Lãng Lãng”
Chính cấu trúc ấy khiến bộ phim, dù mang màu sắc hoạt hình, lại trở thành một ẩn dụ khá sát với đời sống agency: nơi không phải ai cũng là nhân vật chính, và trưởng thành thường đi kèm với những lần bị “mài” trong im lặng.
Nếu “Núi Lãng Lãng” là một agency: Nơi ai cũng giỏi, nhưng không ai được phép non
Ở Núi Lãng Lãng, không có nhân vật chính theo nghĩa quen thuộc. Mỗi tiểu yêu tồn tại trong một cấu trúc có thứ bậc rõ ràng: kẻ mạnh hơn ở trên, kẻ yếu hơn ở dưới, và giá trị của mỗi cá thể được đo bằng việc họ đóng góp được gì cho hệ thống. Agency cũng vận hành theo logic tương tự, chỉ khác ở chỗ quyền lực không phải lúc nào cũng lộ diện rõ ràng.
Nguồn: Phim “Tiểu Yêu Quái Núi Lãng Lãng”
Bạn có thể bước vào nghề với portfolio tốt, từng được khen là sáng tạo, từng là “best student” ở trường hay “key person” ở công ty cũ. Nhưng ngay khi tham gia một dự án thực tế, bạn nhanh chóng nhận ra mình không còn được đánh giá bằng tiềm năng, mà bằng khả năng tạo ra kết quả trong một hệ thống có deadline, ngân sách và client cụ thể. Ở đây, “non” không phải là thiếu tài năng, mà là chưa hiểu luật chơi.
Pitch không đợi bạn làm quen vì pitch là tiền. Timeline production không giãn vì timeline gắn với chi phí. Client không quan tâm bạn mới vào nghề bao lâu vì với họ, agency là một đơn vị, không phải một tập hợp cá nhân đang học hỏi. Tốc độ vận hành ấy tạo ra một cơ chế sàng lọc tự nhiên: ai theo kịp thì ở lại, ai chậm nhịp sẽ bị đẩy ra ngoài rìa, không phải bằng tuyên bố gay gắt, mà bằng việc ít được giao việc quan trọng hơn, ít được mời vào những cuộc họp quyết định hơn.
Trong môi trường như vậy, “giỏi” chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là hiểu cấu trúc quyền lực: ai thực sự có tiếng nói cuối trong dự án, đâu là ranh giới giữa bảo vệ ý tưởng và làm chậm tiến độ, và khi nào việc giữ cái tôi sáng tạo sẽ khiến cả team phải trả giá. Agency không chỉ thưởng cho ý tưởng hay, mà thưởng cho khả năng giúp hệ thống vận hành trơn tru. Vì thế, có những người rất tài năng nhưng không leo lên được vị trí cao hơn, đơn giản vì họ không chơi đúng luật.
Nguồn: Phim “Tiểu Yêu Quái Núi Lãng Lãng”
Deadline, nhìn ở bề mặt, là áp lực thời gian. Nhưng ở tầng sâu hơn, nó là công cụ điều chỉnh hành vi. Nó buộc bạn phải ưu tiên, phải cắt bớt phần “muốn làm cho thật hoàn hảo” để chuyển sang “làm đủ tốt để kịp tiến độ”. Nó dạy bạn cách nói ngắn lại trong phòng họp, cách tránh những tranh luận không mang lại giá trị thực tế, và dần dần, nó mài đi ảo tưởng rằng chỉ cần đam mê là đủ.
Núi Lãng Lãng không trực tiếp đẩy ai xuống vực. Nó chỉ duy trì một cấu trúc nơi ai cũng phải tự thích nghi nếu muốn tồn tại. Agency cũng vậy. Không quá kịch tính, không quá tàn nhẫn, nhưng đủ phức tạp và đủ áp lực để mỗi người buộc phải trưởng thành, đôi khi nhanh hơn cả mong muốn của chính họ.
4 kiểu người & 4 “cơ chế sống sót” trong agency
Ở agency, người ta hiếm khi bị ép thay đổi một cách ồn ào. Không ai tuyên bố “từ hôm nay em phải thực tế hơn” hay “em nên bớt nhiệt huyết lại”. Mọi thứ diễn ra từ từ, qua từng dự án, từng vòng feedback, từng lần deadline dí sát lưng. Làm đủ lâu, bạn bắt đầu thấy mình không còn giống ngày mới vào nghề nữa.
1. Tiểu Trư Yêu: Cỗ máy “giữ dự án chạy”, càng giỏi càng dễ mắc kẹt
Tiểu Trư trong agency không chỉ là người chăm chỉ hay “chịu khó” theo nghĩa thông thường. Họ có một năng lực rất cụ thể mà không phải ai cũng rèn được: khả năng nhìn vào một mớ hỗn độn và nhanh chóng tìm ra cách để nó tiếp tục vận hành. Khi client đổi brief sát giờ chốt, khi creative bất ngờ đổi direction giữa chừng, khi production thiếu người hoặc ngân sách bị cắt, họ không mất thời gian để than phiền xem chuyện đó vô lý thế nào. Họ bắt đầu gọi điện, nhắn tin, sắp xếp lại timeline, cắt bớt scope, thương lượng lại kỳ vọng giữa các bên để mọi thứ không sụp xuống. Không phải vì họ thích đóng vai người xử lý khủng hoảng, mà vì họ hiểu nếu không có ai đứng ra làm việc đó, cả dự án sẽ vỡ và tất cả đều phải trả giá.
Nguồn: Phim “Tiểu Yêu Quái Núi Lãng Lãng”
Trong một ngành tôn vinh ý tưởng đột phá và khoảnh khắc pitch thắng, loại năng lực này hiếm khi được đặt dưới ánh đèn. Người được nhắc tên thường là người tạo ra cú “wow”, còn người giữ cho dự án không sập lại ở phía sau màn hình. Tổ chức vẫn cần họ, thậm chí phụ thuộc vào họ, nhưng cách hệ thống ghi nhận thường rất lạnh lùng: không phải thêm quyền quyết định, mà là thêm trách nhiệm vận hành; không phải mời họ vào bàn định hướng, mà là giao cho họ một dự án khó hơn vì “bạn xử lý được”. Sự tin tưởng ở đây đi kèm với khối lượng công việc nhiều hơn chứ không phải biên độ ảnh hưởng rộng hơn.
Dần dần, một vòng lặp hình thành mà chính Tiểu Trư cũng khó nhận ra lúc đầu. Càng ôm được việc, họ càng được giao việc. Càng chứng minh mình đáng tin, họ càng bị giữ lại ở vị trí “đáng tin” đó. Deadline không chỉ bào mòn sức lực, nó còn định hình cách mọi người nhìn bạn trong hệ thống. Bạn trở thành người cứu nguy mặc định, là chốt chặn giữa ý tưởng và thực tế, giữa hứa hẹn và triển khai. Và trong logic vận hành của agency, người cứu nguy phải luôn ở tuyến giữa, nơi va chạm với rủi ro hàng ngày, nhưng hiếm khi bước vào tầng quyết định nơi chiến lược được vạch ra.
Cái giá không đến ngay trong một mùa campaign. Nó đến sau vài năm, khi bạn nhận ra mình là người được gọi tên mỗi khi dự án căng nhất, nhưng lại không có mặt trong những cuộc họp định hình hướng đi mới. Bạn “không thể thiếu” ở tầng vận hành, nhưng lại “khó được chọn” cho tầng định hướng, bởi nếu bạn rời vị trí hiện tại, ai sẽ giữ cho mọi thứ tiếp tục chạy? Hệ thống cần bạn ở chỗ bạn đang đứng, và chính sự cần đó trở thành giới hạn.
Nếu không chủ động đặt lại ranh giới, học cách từ chối những phần việc vượt quá vai trò, yêu cầu thêm nguồn lực thay vì âm thầm gánh hết, và tìm cách tham gia vào phần quyết định thay vì chỉ phần xử lý, Tiểu Trư rất dễ rơi vào trạng thái quen thuộc của agency life: làm ngày càng nhiều nhưng cảm giác tiến lên ngày càng ít. Không phải vì họ thiếu năng lực, mà vì họ bị đóng khung trong đúng thứ mình làm tốt nhất. Và nghịch lý ở đây là, họ không bị mài vì yếu, mà bị mài vì quá hữu dụng.
2. Khỉ Đột: Tay nghề là vốn, nhưng agency trả tiền cho người bảo vệ được ý tưởng
Khỉ Đột trong agency thường là người có chuyên môn chắc tay nhất team, kiểu người không cần nói nhiều nhưng ai cũng biết khi file bắt đầu “toang” thì phải tìm đến họ. Layout lệch nhịp, họ chỉnh lại cho cân. Footage thiếu sáng, họ xử lý đến khi xem được. Script thiếu lực, họ ngồi thêm một buổi tối để viết lại cho tròn. Thành phẩm cuối cùng trông “ổn áp” phần lớn nhờ những chi tiết mà họ lặng lẽ sửa ở vòng cuối cùng, những thứ không ai thấy nhưng nếu thiếu thì ai cũng nhận ra ngay.
Vấn đề là agency không chỉ vận hành bằng sản phẩm tốt. Nó vận hành bằng khả năng khiến người khác tin rằng sản phẩm đó xứng đáng được chọn. Một idea dù xuất sắc đến đâu vẫn có thể rớt nếu không được đặt đúng trong bối cảnh thương hiệu, không được nối với mục tiêu kinh doanh, không được kể lại theo cách khiến client thấy an tâm khi ký duyệt. Trong phòng họp, quyền lực không nằm hoàn toàn ở người làm ra thứ đẹp nhất, mà ở người giữ được narrative: ai định nghĩa vấn đề, ai đóng khung giải pháp, ai nói đủ chắc để phương án đó trở thành “con đường hợp lý nhất” thay vì chỉ là “một lựa chọn sáng tạo”.
Ở điểm này, Khỉ Đột bắt đầu hụt một nhịp. Tay nghề cho họ sự tin cậy nội bộ, nhưng không tự động cho họ vị trí trong cấu trúc ra quyết định. Deadline càng dày, họ càng bị kéo sâu vào phần thực thi vì họ là người xử lý nhanh nhất và ít rủi ro nhất. Việc gấp dồn về họ như một phản xạ tự nhiên của hệ thống: ai làm được thì giao tiếp. Và vì họ luôn làm được, họ luôn bận. Bận đến mức ít có mặt ở những cuộc trao đổi nơi direction được chốt, nơi câu chuyện được dựng khung trước khi file được giao xuống.
Dần dần, một sự lệch pha hình thành. Họ được hỏi ý kiến về chi tiết, màu này có ổn không, câu này có gãy không, shot này có đủ lực không, nhưng ít khi được hỏi về hướng đi tổng thể. Họ được tin tưởng về kỹ thuật, nhưng không mặc nhiên được trao niềm tin về chiến lược. Tay nghề giúp họ có chỗ đứng vững, nhưng không tự động chuyển thành tiếng nói cuối cùng.
Cảm giác bất công rất “agency” bắt đầu từ đây. Người nói hay, bảo vệ ý tưởng trọn vẹn trước client, thường được nhìn thấy nhiều hơn. Người làm hay thì tiếp tục làm, và làm rất nhiều. Trớ trêu ở chỗ, càng làm tốt, Khỉ Đột càng bị giữ chặt ở vị trí đó vì team không muốn mất người cứu file phút chót. Họ trở thành “bảo hiểm kỹ thuật” của cả dự án, và một khi đã là bảo hiểm, hệ thống sẽ ngại đưa bạn ra khỏi vị trí an toàn đó.
Cái bẫy của Khỉ Đột không nằm ở việc thiếu năng lực, mà ở niềm tin rằng làm tốt sẽ tự động dẫn đến được chọn. Trong khi thực tế ngành này cho thấy, được chọn thường đến từ việc bạn xuất hiện đúng lúc khi câu chuyện đang được định hình, dám đặt câu hỏi khi hướng đi còn chưa chốt, và đủ tự tin để bước vào không gian nơi quyết định được đưa ra thay vì chỉ chờ file được chuyển xuống bàn mình.
Lối ra vì thế không nằm ở việc giỏi hơn nữa, họ vốn đã giỏi. Lối ra nằm ở việc mở rộng vùng hiện diện: học cách nói ở điểm chốt thay vì chỉ sửa ở vòng cuối, học cách nối chuyên môn của mình với mục tiêu lớn hơn của brand, và để người khác thấy không chỉ “bạn làm được”, mà “bạn hiểu vì sao phải làm như vậy”. Khi đó, tay nghề mới chuyển hóa thành ảnh hưởng. Nếu không, nó sẽ mãi chỉ là công sức âm thầm đứng sau ánh đèn của người khác.
3. Cóc Tinh: “Rào chắn rủi ro” của team, người bị ghét vì nói thật, nhưng thiếu là vỡ
Nguồn: Phim “Tiểu Yêu Quái Núi Lãng Lãng”
Trong mọi buổi brainstorm, luôn có một khoảnh khắc ý tưởng bắt đầu bay. Không khí nóng lên, câu chữ nối nhau nhanh hơn, những kịch bản táo bạo được vẽ ra như thể chỉ cần thêm một chút dũng cảm là có thể làm được tất cả. Ở thời điểm đó, phòng họp thường đầy hứng khởi. Và rồi Cóc Tinh lên tiếng.
Không phải để dập tắt sự hứng khởi ấy, mà để nhắc mọi người về cái giá của nó. “Timeline này có làm kịp không?” “Legal có duyệt nổi không?” “Budget đang ở mức nào?” “Brand guideline có cho phép đi xa vậy không?” Những câu hỏi đó không lãng mạn, cũng không khiến team phấn khích hơn, nhưng chúng chạm vào phần mà ai đó cũng phải xử lý sau này nếu mọi thứ không được tính kỹ.
Cóc không sinh ra đã thực tế như vậy. Họ thường được “tạo ra” sau vài cú đau nghề. Sau một pitch thắng nhưng khi triển khai thì vỡ vì thiếu nguồn lực. Sau một idea được client gật đầu trong phòng họp nhưng bị bộ phận pháp lý chặn lại ở vòng sau. Sau một campaign mà cả team phải OT liên tục vì ban đầu tính sai khối lượng công việc. Những trải nghiệm đó không làm họ bớt yêu sáng tạo, nhưng khiến họ hiểu rằng một ý tưởng không chỉ cần hay, nó còn phải sống sót được qua hệ thống.
Ban đầu, Cóc vẫn tranh luận rất nhiều. Họ bảo vệ quan điểm đến cùng vì tin rằng nếu nói đủ rõ, đủ logic, mọi người sẽ cân nhắc lại. Nhưng rồi họ nhận ra có những quyết định đã được định hình từ trước khi cuộc họp bắt đầu. Nhìn cách client trả lời lấp lửng, cách sếp “đỡ lời” đúng lúc, cách cả phòng im lặng ở những điểm quan trọng, Cóc hiểu rằng hướng đi gần như đã được chốt. Trong những tình huống đó, tiếp tục tranh luận có thể chỉ khiến không khí căng hơn, chứ không thay đổi được kết quả.
Hoặc khi timeline đã quá gấp, ngân sách đã khóa, mà team vẫn muốn mở rộng thêm scope cho “đã tay”, Cóc nhìn thấy trước hệ quả: production và account sẽ là người lãnh đủ. Họ có thể nói một câu nhắc nhở, vừa đủ để mọi người cân nhắc lại, rồi dừng ở đó. Không phải vì họ đầu hàng, mà vì họ hiểu dùng hết năng lượng vào những cuộc tranh luận không thể xoay chuyển sẽ khiến mình kiệt sức trước khi đến những thời điểm thật sự cần tiếng nói của mình.
Quá trình đó diễn ra rất chậm, ban đầu chỉ là bớt một câu phản biện. Sau đó là bớt một cuộc tranh luận kéo dài. Rồi đến lúc, họ tự hỏi liệu có nên nói nữa không. Và nếu không để ý, việc chọn lọc phản biện có thể trượt thành im lặng mặc định.
Cái mệt của Cóc không giống kiểu burnout vì làm quá nhiều. Nó là sự mệt mỏi vì thấy quá rõ. Thấy rõ ai thực sự có quyền quyết định và ai chỉ đang “tham khảo ý kiến”. Thấy rõ vì sao phương án an toàn lại được chọn dù cả phòng đều biết có phương án tốt hơn. Thấy rõ giới hạn của từng người trong một cấu trúc mà không phải lúc nào cũng ưu tiên điều tối ưu nhất.
Nguy cơ lớn nhất với Cóc không phải là họ nói quá nhiều. Mà là họ bắt đầu nói quá ít. Khi người từng giữ vai trò nhắc nhở rủi ro dần im lặng, không khí phòng họp có thể dễ chịu hơn trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài, những vấn đề bị bỏ qua sẽ tích tụ lại. Và nếu không cẩn thận, Cóc có thể đi từ người giữ cho hệ thống không vỡ sang người chấp nhận để mọi thứ trôi theo quán tính.
Không phải vì họ hết quan tâm. Mà vì sau quá nhiều lần dập lửa, họ quên mất mình từng bước vào nghề với mong muốn nhóm lửa.
4. Chồn Vàng: Năng lượng pitching, thứ bị deadline mài nhanh nhất
Nguồn: Phim “Tiểu Yêu Quái Núi Lãng Lãng”
Chồn Vàng là kiểu người mà agency rất thích có trong team, bởi họ bước vào phòng pitch là không khí đổi khác ngay. Họ nói có nhịp, có lực, biết lúc nào cần đẩy cao trào và lúc nào nên hạ xuống để tạo khoảng lặng. Họ khiến ý tưởng không chỉ nằm trên slide mà thực sự sống trong căn phòng đó. Với client, họ không chỉ trình bày một proposal, mà kể một câu chuyện đủ hấp dẫn để người nghe muốn tin rằng đây là lựa chọn đúng. Trong một ngành mà thuyết phục quan trọng không kém sản phẩm, năng lượng đó là tài sản thật.
Nhưng cũng chính vì sống bằng năng lượng, Chồn là người dễ bị bào mòn nhất bởi vòng lặp quen thuộc của agency. Brief có thể đổi sát giờ chốt, pitch có thể thua vì một lý do ngoài chuyên môn, idea được khen là hay nhưng cuối cùng vẫn bị thay bằng phương án an toàn hơn. Feedback “chỉnh nhẹ thôi” có thể kéo theo ba vòng sửa gần như làm lại từ đầu. Những điều đó không xảy ra một lần, mà lặp lại theo chu kỳ của mỗi mùa campaign.
Ban đầu, Chồn vẫn hăng hái, họ tin rằng chỉ cần cố thêm một chút, đào sâu thêm một insight, mài sắc thêm một câu chữ thì kết quả sẽ khác. Nhưng sau vài vòng lặp như vậy, thứ bị mài không còn là kỹ năng mà là niềm tin. Niềm tin rằng làm tốt thì sẽ được chọn, niềm tin rằng sáng tạo đủ hay sẽ thắng, niềm tin rằng công sức bỏ ra sẽ được ghi nhận tương xứng.
Deadline không khiến Chồn kém giỏi đi, nó chỉ khiến họ bắt đầu tiết kiệm cảm xúc. Họ không còn dốc toàn bộ năng lượng vào mỗi đợt pitch nữa, không còn đặt hết kỳ vọng vào một ý tưởng duy nhất, không còn để một lần thua ảnh hưởng quá lâu. Bên ngoài, sự thay đổi đó trông giống trưởng thành: điềm tĩnh hơn, ít bốc đồng hơn, biết giữ sức. Nhưng bên trong, đó cũng có thể là dấu hiệu của việc tự tắt bớt lửa để không bị thất vọng quá nhiều lần.
Nguy hiểm nhất không phải là Chồn rời nghề ngay lập tức. Nguy hiểm là họ ở lại nhưng làm việc trong trạng thái “đủ tốt”. Vẫn hoàn thành task, vẫn đi pitch, vẫn brainstorm, nhưng không còn háo hức như trước. Khi một ngày bạn bước vào phòng họp mà tim không còn đập nhanh hơn vì một ý tưởng mới, khi pitch chỉ còn là quy trình thay vì cơ hội, thì có lẽ deadline đã mài đến lớp sâu hơn bạn tưởng.
Khi deadline trở thành công cụ định hình con người
Điểm chung của cả bốn kiểu người này không nằm ở tính cách, mà ở cách agency – như một cấu trúc, tạo ra những cơ chế thích nghi khác nhau để con người tồn tại trong đó. Không ai bước vào nghề và tự nhủ “mình sẽ trở thành người cứu nguy mặc định” hay “mình sẽ nói ít lại cho an toàn”. Mọi sự thay đổi đều diễn ra qua từng dự án, từng lần pitch thắng hay thua, từng buổi họp mà bạn học được thêm một điều về cách hệ thống vận hành.
Một người có thể luân phiên thành Tiểu Trư – Khỉ Đột – Cóc – Chồn tùy theo bối cảnh. Khi dự án rối, bạn trở thành Trư để giữ cho mọi thứ không vỡ. Khi file gấp, bạn là Khỉ, lặng lẽ xử lý đến vòng cuối. Khi brainstorm bay quá xa, bạn thành Cóc, kéo mọi người về mặt đất. Khi bước vào phòng pitch, bạn là Chồn, bơm năng lượng cho cả team. Nhưng nếu nhìn dài hạn, mỗi người thường bị “đóng khung” bởi thứ mình làm tốt nhất.
- Giỏi xoay xở thì được giao xoay xở.
- Giỏi làm thì được giữ làm.
- Giỏi nhìn rủi ro thì được đặt ở vị trí gác cổng.
- Giỏi lên dây cót thì được gọi đi pitch.
Hệ thống không cố ý làm vậy. Nó chỉ tối ưu theo cách hiệu quả nhất: đặt đúng người vào đúng chỗ mang lại kết quả nhanh nhất. Vấn đề là khi điều đó lặp lại đủ lâu, vai trò bắt đầu đông cứng thành bản dạng. Bạn không còn được nhìn như một người có thể phát triển sang hướng khác, mà như một “giải pháp” cho một loại vấn đề cụ thể.
Deadline, trong bức tranh này, không chỉ là áp lực thời gian. Nó là bộ lọc định hình hành vi. Nó thưởng cho ai giúp hệ thống chạy mượt, phạt ai làm hệ thống chậm lại, và dần dần đẩy mỗi người vào một quỹ đạo riêng. Không phải bằng mệnh lệnh, mà bằng thói quen. Không phải bằng tuyên bố, mà bằng cách phân việc.
Câu hỏi vì thế không phải là bạn thuộc kiểu nào. Câu hỏi là bạn có nhận ra mình đang bị mài theo hướng nào không. Nếu bạn là Tiểu Trư, liệu bạn có đang quá hữu dụng đến mức tự chặn đường mình bước lên? Nếu bạn là Khỉ Đột, liệu bạn có đang chờ được chọn thay vì chủ động bước vào không gian quyết định? Nếu bạn là Cóc, liệu bạn còn đủ năng lượng để nói khi thực sự cần nói? Nếu bạn là Chồn, bạn còn nhớ vì sao mình từng háo hức với nghề này không?
Agency không tàn nhẫn theo kiểu kịch tính. Nó không đẩy ai xuống vực chỉ sau một đêm. Nó chỉ duy trì một tốc độ đủ nhanh và một áp lực đủ dày để mỗi người buộc phải thích nghi. Và trong quá trình thích nghi đó, bạn hoặc học cách mở rộng mình, hoặc dần co lại cho vừa với cấu trúc.
Giống như bốn tiểu yêu ở Núi Lãng Lãng, không ai trong chúng ta là nhân vật chính của cả hệ thống. Nhưng mỗi người đều có quyền chọn mình sẽ bị “mài” đến mức nào, và mài theo hướng nào. Trưởng thành trong agency có thể là học cách thực tế hơn, nói ít lại, tính toán kỹ hơn. Nhưng nếu một ngày bạn nhìn lại và không còn nhận ra phiên bản từng bước vào nghề với nhiều lửa nhất, có lẽ đã đến lúc tự hỏi: mình đang thích nghi, hay mình đang tự bào mòn? Bởi cuối cùng, deadline chỉ là công cụ. Cách nó định hình bạn đến đâu, phần nào vẫn là lựa chọn.
Test nhanh: Bạn đang bị “mài” theo kiểu nào?
Đọc và xem phản xạ đầu tiên của bạn là gì.
1. Khi brief đổi sát giờ chốt
Client vừa gửi mail: đổi key message, giữ nguyên timeline. Phản xạ đầu tiên của bạn là:
- Mở lại timeline, tính lại nguồn lực, nhắn từng người để “giữ cho mọi thứ không vỡ”?
→ Bạn đang đi theo hướng Tiểu Trư. Bạn ưu tiên hệ thống chạy trước, cảm xúc tính sau. - Không nói nhiều, mở file sửa ngay, tự nhủ “xong cái đã”?
→ Bạn đang là Khỉ Đột. Bạn tin tay nghề sẽ cứu được tình huống. - Hỏi lại ngay: “Scope này có tính thêm phí không? Timeline có adjust không? Ai approve việc này?”
→ Bạn nghiêng về Cóc Tinh. Bạn nhìn thấy rủi ro trước khi nhìn thấy việc. - Nghĩ: “Nếu đã đổi brief, có cách nào biến nó thành câu chuyện thú vị hơn không?”
→ Bạn là Chồn Vàng. Bạn vẫn muốn biến áp lực thành năng lượng.
2. Trong phòng họp, khi ý tưởng đang được chốt
Bạn quan sát điều gì đầu tiên?
- Ánh mắt client có sáng lên không? Không khí có “vào nhịp” không?
→ Chồn Vàng. Bạn đọc mood trước khi đọc số liệu. - Slide có chặt chưa? Visual có đủ lực chưa? Có chỗ nào dễ bị bắt bẻ không?
→ Khỉ Đột. Bạn nhìn vào chất lượng sản phẩm. - Timeline triển khai có thực tế không? Production có chịu nổi không?
→ Cóc Tinh. Bạn nhìn thấy hậu quả của một cái gật đầu. - Nếu chốt hướng này, ai sẽ làm gì, bao nhiêu việc sẽ đổ xuống team?
→ Tiểu Trư. Bạn nghĩ đến hệ quả vận hành.
Cùng một phòng họp, bốn người nhìn bốn thứ khác nhau. Và thứ bạn nhìn thấy đầu tiên chính là thứ deadline đã mài bạn thành.
3. Sau vài năm làm nghề
Điều gì thay đổi rõ nhất?
- Bạn ít háo hức hơn mỗi lần brainstorm, dù vẫn làm tốt?
→ Chồn đang tiết kiệm lửa. - Bạn làm nhanh hơn trước, nhưng ít khi được hỏi về direction lớn?
→ Khỉ đang bị giữ ở tuyến thực thi. - Bạn nói ít lại trong họp, không phải vì không có ý kiến, mà vì biết nói cũng khó thay đổi?
→ Cóc đang chọn tiết kiệm năng lượng. - Bạn bận hơn bao giờ hết, nhưng cảm giác tiến lên lại không tương xứng?
→ Trư đang mắc kẹt trong sự hữu dụng.
4. Khi dự án bắt đầu “có mùi toang”
Bạn nghĩ điều gì trước tiên?
- “Phải gom lại cho kịp, chia lại việc ngay.”
→ Trư. - “Chắc phải sửa lại từ đầu rồi.”
→ Khỉ. - “Ngay từ đầu mình đã chốt sai ở điểm nào?”
→ Cóc. - “Có cách nào xoay câu chuyện để cứu tình thế không?”
→ Chồn.
5. Khi được giao thêm việc mà không nói rõ vì sao
Phản ứng thật sự của bạn là:
- “Ừ thôi, mình làm cho xong.”
→ Khỉ. - “Ok, nhưng timeline và nguồn lực phải rõ ràng.”
→ Cóc. - “Để mình sắp xếp lại team đã.”
→ Trư. - “Việc này có giúp mình bước lên tầng cao hơn không?”
→ Chồn.
6. Điều khiến bạn mệt nhất hiện tại là gì?
- Làm quá nhiều thứ không ai thấy.
→ Trư. - Làm rất tốt nhưng người khác mới là người trình bày.
→ Khỉ. - Thấy vấn đề từ sớm nhưng không ai muốn nghe.
→ Cóc. - Không còn cảm giác tim đập nhanh khi pitch nữa.
→ Chồn.
7. Nếu phải chọn một câu mô tả mình hiện tại
- “Miễn dự án không vỡ.”
→ Trư. - “Miễn sản phẩm đủ tốt.”
→ Khỉ. - “Miễn rủi ro được kiểm soát.”
→ Cóc. - “Miễn câu chuyện vẫn còn đáng kể.”
→ Chồn.
Bạn có thể thấy mình ở nhiều ô cùng lúc. Nhưng nếu một kiểu lặp lại quá thường xuyên, đó không còn là phản xạ tạm thời nữa. Đó là cách bạn đã được deadline định hình.Câu hỏi không phải bạn là Trư, Khỉ, Cóc hay Chồn. Mà là: bạn có còn chủ động mở rộng mình ra khỏi kiểu đó không — hay đã quen với việc hệ thống dùng mình đúng ở chỗ mình hiệu quả nhất?
Không ai sinh ra để chỉ là một vai
Nếu bạn thấy mình rơi vào một nhóm rõ ràng, đừng vội hoảng. Vấn đề không nằm ở việc bạn là Trư, Khỉ, Cóc hay Chồn. Vấn đề nằm ở chỗ: bạn có bị mắc kẹt ở đó quá lâu không.
Agency luôn tối ưu theo hiệu suất, ai xử lý được khủng hoảng sẽ được giao khủng hoảng. Ai cứu file tốt sẽ được giao file gấp. Ai nhìn ra rủi ro sẽ được đặt ở vị trí gác cổng. Ai pitch tốt sẽ tiếp tục đi pitch. Hệ thống không ác ý, nó chỉ làm điều hiệu quả nhất trong ngắn hạn.
Nhưng nếu bạn không chủ động mở rộng mình, hệ thống sẽ không tự làm điều đó giúp bạn: Tiểu Trư cần học cách bước vào bàn định hướng thay vì chỉ giữ cho máy vận hành, Khỉ Đột cần học cách nói ở điểm chốt thay vì chỉ sửa ở vòng cuối, Cóc cần giữ lại năng lượng để phản biện khi thật sự quan trọng, Chồn cần bảo vệ ngọn lửa của mình khỏi việc bị tiêu hao vô nghĩa.
Không ai bắt bạn phải đổi tính cách. Nhưng nếu sau vài năm bạn chỉ còn lại một phản xạ duy nhất, có thể đó không còn là “bản chất” nữa, mà là kết quả của việc bị deadline định hình quá lâu. Agency sẽ luôn có deadline, câu hỏi là: bạn để nó mài mình thành phiên bản nào.